Υπάρχουν ορισμένες πολιτικές έννοιες που στη σύγχρονη εποχή έχουν αποκτήσει σχεδόν χαρακτήρα θρησκευτικού δόγματος. Μία από αυτές είναι η… «δημοκρατία».
Μας λένε λοιπόν, ότι η δημοκρατία είναι από μόνη της καλή, αν όχι ότι καλύτερο υπάρχει, και ότι η πλειοψηφία έχει πάντοτε δίκιο, και ότι όποιος αμφισβητεί την αποτελεσματικότητά της αμφισβητεί ταυτόχρονα την ελευθερία, και άλλα τέτοια πολλά.
Είναι όμως πράγματι έτσι;
Η ιστορία της πολιτικής σκέψης απαντά διαφορετικά.
Ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας, που διδάσκονται πρώτοι πρώτοι σε κάθε σχολή πολιτικής επιστήμης, και φιλοσοφίας, σε όλα τα πανεπιστήμια του πλανήτη, είχαν ήδη αντιληφθεί χιλιάδες χρόνια πριν ότι το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος έχει την εξουσία, αλλά κυρίως αν αυτός που την ασκεί γνωρίζει πώς να τη χρησιμοποιήσει...
Η πολιτική δεν είναι διαγωνισμός δημοφιλίας. Δεν είναι απαραίτητα ικανός κυβερνήτης εκείνος που κερδίζει τις περισσότερες ψήφους, όπως δεν είναι ικανός γιατρός εκείνος που κερδίζει μια ψηφοφορία μεταξύ των ασθενών του.
Ένα απλό (δικό μου) παράδειγμα: Ποια είναι καλύτερη μουσική; Εκείνη του Μότσαρτ, ή εκείνη του… Τσαλίκη; Και όμως, ο Τσαλίκης ακούγεται και πουλάει πολύ πιο πολύ από τον Μότσαρτ… Άρα;
Κάντε μια αναγωγή στις εκλογές και θα καταλάβετε…
Ο Πλάτων, μαθητής του Σωκράτη, αντιμετώπιζε με μεγάλη καχυποψία, αν όχι ξεκάθαρη εχθρότητα, μια πολιτεία στην οποία η πλειοψηφία μπορεί να παρασύρεται από ρήτορες και δημαγωγούς (ή να εκλέγει σελέμπριτις και τηλεοπτικούς μαϊντανούς, όπως γίνεται σήμερα).
Η δημοκρατία, έλεγε, όταν αποσυνδέεται από την παιδεία, την αρετή και τη γνώση, μπορεί να μετατραπεί από πολίτευμα ελευθερίας σε πολίτευμα χειραγώγησης! Ο πολιτικός δεν χρειάζεται πλέον να πείσει τον πολίτη για το τι είναι σωστό, χρειάζεται απλώς να τον πείσει ότι αυτό που θέλει ο πολίτης είναι σωστό…
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση, ότι η πλειοψηφία μπορεί να εκλέξει δημοκρατικά ακόμη και εκείνον που θα καταστρέψει το κράτος (π.χ. ο Χίτλερ με εκλογές έγινε αυτό που έγινε).
Η ψήφος όμως απλά νομιμοποιεί την επιλογή, δεν εγγυάται την ποιότητά της.
Απέναντι σε αυτή τη λογική βρίσκεται η ιδέα της πεφωτισμένης ηγεσίας-δεσποτείας.
Η λεγόμενη πεφωτισμένη δεσποτεία δεν στηρίζεται στην ιδέα ότι ο κυβερνήτης πρέπει να είναι αυθαίρετος. Στη θεωρητική της μορφή στηρίζεται στην αντίθετη παραδοχή, ότι η ισχυρή εξουσία μπορεί να είναι χρήσιμη όταν βρίσκεται στα χέρια ενός ανθρώπου με παιδεία, αυτοπειθαρχία, διοικητική ικανότητα, ενσυναίσθηση, εντιμότητα, και αίσθηση του καθήκοντος.
Το κριτήριο, επομένως, δεν είναι η απουσία ελευθερίας, αλλά η ποιότητα της εξουσίας.
Η ελληνική ιστορία προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, βρήκε μια πάμφτωχη χώρα κατεστραμμένη από τον πόλεμο, με αδύναμη διοίκηση, οικονομική αποδιοργάνωση, ένοπλες ομάδες, πειρατεία, και έντονες δηλητηριώδεις εσωτερικές αντιπαραθέσεις.
Η κατάσταση ήταν τραγική, και γι’ αυτό ο Καποδίστριας ανέστειλε την ισχύ του Συντάγματος της Τροιζήνας, και συγκέντρωσε στα χέρια του όλες τις εξουσίες.
Η απόφαση αυτή ήταν αναμφίβολα αντιδημοκρατική με τα σημερινά μέτρα. Ήταν όμως και μια συνειδητή πολιτική επιλογή.
Τον Ιανουάριο του 1828, με απόφαση της Βουλής, ανεστάλη η λειτουργία της ίδιας, καθώς και του Συντάγματος, και δημιουργήθηκε το Πανελλήνιον ως συμβουλευτικό όργανο.
Ουσιαστικά, ο Καποδίστριας συγκέντρωσε την εκτελεστική εξουσία στα χέρια του.
Για τους επικριτές του, αυτό αποτελούσε αυταρχισμό. Για τους υποστηρικτές του, αποτελούσε αναγκαία συγκέντρωση δυνάμεων προκειμένου να δημιουργηθεί ένα κράτος ικανό να λειτουργήσει.
Και εδώ βρίσκεται ένα ερώτημα που η σύγχρονη πολιτική συζήτηση συχνά αποφεύγει.
Μπορεί να υπάρξει ουσιαστική δημοκρατία χωρίς προηγουμένως να υπάρχει ισχυρό, οργανωμένο και λειτουργικό κράτος;
Ο Καποδίστριας φαίνεται ότι απάντησε αρνητικά…
Προτίμησε να δημιουργήσει διοίκηση, να οργανώσει στρατό, να αντιμετωπίσει την πειρατεία, να ενισχύσει την παιδεία, και να συγκροτήσει κρατικούς θεσμούς, αντί να αφήσει την πολιτική ζωή να εγκλωβιστεί σε διαρκείς φατριασμούς.
Η επιλογή του μπορεί να αμφισβητηθεί, αλλά δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί χωρίς συζήτηση ως απλή δίψα για προσωπική εξουσία.
Ο Ίων Δραγούμης, μια τεράστια για μένα μορφή, από διαφορετική αφετηρία, έθεσε επίσης υπό αμφισβήτηση την τυφλή προσήλωση στα εισαγόμενα πολιτικά σχήματα, και άσκησε αυστηρή κριτική στον κομματισμό, στην κομματοκρατία, και σε έναν κοινοβουλευτισμό που θεωρούσε ότι απομάκρυνε την πολιτική από την ουσία του εθνικού συμφέροντος.
Είναι σημαντικό, ωστόσο, να μην απλουστεύεται η θέση του. Ο Δραγούμης δεν απέρριπτε σε κάθε περίπτωση τον κοινοβουλευτισμό, και σε κείμενά του πρότεινε κοινοβουλευτικούς θεσμούς, και εκλεγμένη Βουλή.
Αυτό ακριβώς κάνει τη σκέψη του πιο ενδιαφέρουσα…
Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι απλώς η ύπαρξη εκλογών. Το πρόβλημα είναι ένας πολιτικός μηχανισμός στον οποίο η εκλογή γίνεται αυτοσκοπός, η πολιτική επάγγελμα και βιοπορισμός, και το εθνικό συμφέρον θυσιάζεται στις ανάγκες του κόμματος, της δημοτικότητας, και της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης, δηλαδή της καρέκλας, και για κάποιους του κρατικού κορβανά!
Τι νόημα έχει, λοιπόν, μια δημοκρατία όταν ο πολίτης ψηφίζει χωρίς παιδεία;
Τι αξία έχει η λαϊκή κυριαρχία, όταν η κοινή γνώμη διαμορφώνεται από δημαγωγούς;
Τι αξία έχει η ψήφος για το κοινό καλό, όταν είναι ίση εκείνη του Λάκη του «σουγιά», του διαρρήκτη, με εκείνη του … Νανόπουλου;
Τι σημαίνει πολιτική ελευθερία όταν το κράτος δεν μπορεί να επιβάλει τον νόμο, να προστατεύσει τα σύνορά του, ή να εξασφαλίσει δικαιοσύνη για όλους;
Ίσως τότε η δημοκρατία να έχει μετατραπεί από μέσο πολιτικής ελευθερίας σε μηχανισμό αναπαραγωγής της… ανικανότητας, λειτουργώντας προς όφελος κάποιων που κατέχουν την εξουσία, και των «φίλων» τους.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε ισχυρός ηγέτης είναι καλύτερος από μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα της πεφωτισμένης δεσποτείας. Ποιος μας εγγυάται ότι ο «πεφωτισμένος» ηγέτης είναι πράγματι πεφωτισμένος;
Και ποιος εμποδίζει έναν διάδοχό του να μετατρέψει την ισχυρή εξουσία σε προσωπική τυραννία;
Η απάντηση είναι ότι η απόλυτη εξουσία είναι επικίνδυνη ακριβώς επειδή εξαρτάται από την ποιότητα του ανθρώπου που την κατέχει.
Η δημοκρατία, αντίθετα, έχει το πλεονέκτημα της εναλλαγής, και του ελέγχου.
Όμως αυτό δεν αρκεί για να κλείσει η συζήτηση. Γιατί και η δημοκρατία εξαρτάται από την ποιότητα των ανθρώπων που την υπηρετούν.
Το πραγματικό δίλημμα, επομένως, δεν είναι «δημοκρατία ή δικτατορία». Είναι ικανότητα ή ανικανότητα, αρετή ή ιδιοτέλεια, παιδεία ή δημαγωγία, κράτος ή κομματοκρατία.
Μια δημοκρατία που αναδεικνύει τους καλύτερους, τους ελέγχει, και τους υποχρεώνει να υπηρετούν το κοινό συμφέρον αξίζει να την υπερασπιστούμε.
Μια δημοκρατία όμως, που επιβραβεύει συστηματικά τον λαϊκισμό, τη δημαγωγία, και τη μετριότητα, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιερό και απαραβίαστο σύστημα…
Ο Σωκράτης και ο Πλάτων μας θυμίζουν ότι η ελευθερία χωρίς παιδεία μπορεί να γίνει ασυδοσία.
Ο Καποδίστριας μας υπενθυμίζει ότι ένα κράτος σε κατάσταση διάλυσης μπορεί να χρειαστεί ισχυρή, και αποφασιστική εξουσία για να σταθεί στα πόδια του.
Ο Δραγούμης, με τις αντιφάσεις του, μας θυμίζει ότι οι πολιτικοί θεσμοί δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά πρέπει να υπηρετούν την κοινωνία και το έθνος.
Ίσως, τελικά, το πιο επικίνδυνο πολίτευμα να μην είναι ούτε η δημοκρατία, ούτε μια «αντιδημοκρατική» ισχυρή ηγεσία.
Επικίνδυνο είναι ένα πολίτευμα όπου η εξουσία, όποια μορφή κι αν έχει, παύει να υπηρετεί το συμφέρον του λαού, και γίνεται αυτοσκοπός για κάποιους, που το μόνο που επιζητούν είναι η αύξηση της προσωπικής περιουσίας και των ακινήτων του… με τους αδαείς χαχόλους να τους χειροκροτούν ως σωτήρες…
Strange Attractor
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου